R’Art

Yazar Etik Kılavuzu

Bu kılavuz, R’Art dergisine çalışma gönderen yazarların uyması gereken araştırma ve yayın etiği ilkelerini, gönderim sırasında sunulması gereken beyan ve belgeleri ve etik ihlal durumunda izlenen süreci bir araya getirir. Kılavuz; ulusal mevzuat ile COPE, DOAJ, OASPA, WAME ve ICMJE ilkeleri esas alınarak hazırlanmıştır.

 

 

İçindekiler

 

 

1. Bir Bakışta Yazar Etiği

Makalelerin etik kurallara uygunluğu yazarların sorumluluğundadır. Aşağıdaki tablo, gönderim öncesinde her yazarın bilmesi gereken temel kuralları özetler; ayrıntılar ilgili bölümlerdedir.

Konu	Kural
Özgünlük	Çalışma daha önce yayımlanmamış olmalı ve başka bir dergide değerlendirmede bulunmamalıdır.
Benzerlik oranı	Tüm gönderiler iThenticate (Crossref Similarity Check) veya Turnitin ile taranır. Benzerlik oranının %20’nin altında olması gerekir; oran düşük olsa da usulsüz atıf ve alıntı intihal sayılır.
Etik kurul onayı	Katılımcılardan veri toplanan (anket, mülakat, odak grup, gözlem, deney vb.) araştırmalarda zorunludur; kurul adı, tarih ve sayı makalede belirtilir.
Bilgilendirilmiş onam	İnsan katılımcılı araştırmalarda yazılı onam alınır; 18 yaş altı katılımcılar için veli veya vasi onayı gerekir.
Yazarlık	Yazar olarak yalnızca ICMJE’nin dört yazarlık ölçütünü karşılayan kişiler listelenir.
Beyanlar	Çıkar çatışması, finansal destek ve (varsa) yapay zekâ kullanımı gönderim sırasında beyan edilir.
Yapay zekâ	Yalnızca dil düzeltmesi için ve beyan edilerek kullanılabilir; yapay zekâ yazar olamaz.
Lisans	Yayımlanan içerik CC BY-NC 4.0 lisansı altındadır.
Sorumluluk	Yayımlanan çalışmanın içeriğinden doğan hukuki sorumluluk yazar(lar)a aittir.

2. Dayanak Mevzuat ve İlkeler

R’Art, araştırma ve yayın etiği konusunda ulusal ve uluslararası standartlara bağlıdır. Yazarlardan da aşağıdaki mevzuat ve ilkelere uymaları beklenir.

Ulusal mevzuat ve ölçütler

• Basın Kanunu
• Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu
• Kişisel Verilerin Korunması Kanunu
• Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi
• Türkiye Editörler Çalıştayı Kararları
• TR Dizin Etik İlkeleri

Uluslararası ilkeler

• COPE (Committee on Publication Ethics) ilke ve akış şemaları
• Akademik Yayıncılıkta Şeffaflık ve En İyi Uygulama İlkeleri (COPE, DOAJ, OASPA ve WAME ortak bildirisi)
• ICMJE (International Committee of Medical Journal Editors) önerileri
• WMA Helsinki Bildirgesi (insan katılımcılı araştırmalar için)

3. Yazarın Temel Sorumlulukları

Yayın etiği, yazarlardan, hakemlerden ve yayıncılardan dürüstlük bekleyen bir öz-düzenleme mekanizmasıdır. Amacı, yüksek nitelikli bilimsel yayını, topluma bilimsel bulgulara güveni ve fikirlerin gerçek sahiplerine atfedilmesini sağlamaktır. Dürüst bir araştırmacı:

• intihal yapmaz ve kaynakları doğru gösterir,
• çürütemediği itirazları gizlemez, karşıt görüşleri çarpıtmaz,
• verileri yok etmez, gizlemez, uydurmaz veya değiştirmez,
• araştırmanın tasarımında ve yürütülmesinde bütünlük, nitelik ve şeffaflık ilkelerini gözetir,
• araştırmanın bağımsızlığı konusunda açık davranır ve çıkar çatışmalarını beyan eder,
• aynı çalışmayı birden fazla dergiye göndermez,
• yararlandığı eserleri kaynakçada eksiksiz belirtir.

 

Sorumluluk yazardadır Makalelerin etik kurallara uygunluğu ve yayımlanan çalışmaların içeriğinden kaynaklanan hukuki sorumluluk tamamen yazar(lar)a aittir. Makalelerde ifade edilen görüşler editörlerin, Yayın Kurulu’nun veya yayıncının görüşlerini yansıtmaz.

4. Etik Dışı Davranışlar

Aşağıdaki davranışlar etik dışı kabul edilir. Etik standartlara uymayan makaleler, yayımlandıktan sonra tespit edilse bile yayından kaldırılır.

Davranış	Tanım
İntihal	Başkalarının fikir, yöntem, veri, uygulama, yazı, şekil veya eserlerini, bilimsel kurallara uygun atıf yapmadan kısmen veya tamamen kendi eseriymiş gibi sunmak.
Kendi kendine intihal (metin geri dönüşümü)	Yazarın önceki yayınlarından bölüm veya cümleleri uygun atıf yapmadan yeniden kullanması.
Tekrar yayın (duplikasyon)	Aynı ya da büyük ölçüde benzer makaleyi birden fazla dergide yayımlamak.
Eşzamanlı gönderim	Aynı makaleyi aynı anda birden fazla dergiye değerlendirme için göndermek.
Dilimleme (salamizasyon)	Tek bir araştırmanın aynı verilerini, hipotezlerini, örneklemini ve yöntemini bölerek birden fazla makalede yayımlamak.
Veri uydurma (fabrikasyon)	Araştırmaya dayanmayan veri üretmek; yapılmamış bir araştırmayı yapılmış gibi göstermek.
Veri çarpıtma (sahtecilik)	Araştırma kayıtlarını veya verileri tahrif etmek; kullanılmayan yöntem, cihaz veya materyali kullanılmış gibi göstermek; hipoteze uymayan verileri dışarıda bırakmak; görüntüleri veya sonuçları teoriye ya da destekçilerin çıkarına uydurmak için değiştirmek.
Atıf manipülasyonu	Kendine atıf, aynı dergiden aşırı atıf, onursal atıf veya atıf yığınlarıyla bir yazarın ya da derginin atıf sayısını yapay olarak artırmak.
Haksız yazarlık	Katkısı olmayan kişiyi yazar olarak eklemek (onursal/hediye yazarlık) ya da katkısı olan kişiyi yazarlar arasından çıkarmak (hayalet/inkâr edilen yazarlık).
Telif hakkı ihlali	Başkasına ait metin, görsel, ölçek veya eserleri hak sahibinden izin almadan kullanmak.
Çıkar çatışmasını gizleme	Çalışmayı etkileyebilecek mali veya kişisel ilişkileri beyan etmemek.

5. İntihal ve Benzerlik Taraması

• R’Art’a gönderilen tüm çalışmalar, değerlendirme ve üretim süreçlerinde birden fazla kez benzerlik taramasından geçirilir.
• Benzerlik oranının %20’nin altında olması gerekir. Bu oranın üzerindeki çalışmalar değerlendirmeye alınmaz.
• Asıl ölçüt oran değil, atıf ve alıntı kurallarına uyulmasıdır. Benzerlik oranı %1 görünse bile atıf ve alıntı usulüne uygun yapılmamışsa intihal söz konusu olabilir.
• Kendi önceki çalışmalarınızdan yararlanırken de mutlaka atıf yapın ve alıntıları usulüne uygun gösterin.

 

Atıf ve alıntı hatırlatması Dolaylı aktarma: Başka bir kaynaktaki görüşü kendi cümlelerinizle aktarıyorsanız kaynak gösterin; belirli bir sayfaya dayanıyorsa sayfa numarası verin. Doğrudan alıntı: Aynen alınan bölümü çift tırnak içinde verin ve kaynağını belirtin. Kırk kelimeden uzun alıntıları ayrı ve girintili bir paragraf olarak gösterin. Aynen alınan bir bölümü tırnak içine almadan yalnızca sonuna kaynak eklemek yeterli değildir ve intihal sayılabilir.

6. Etik Kurul Onayı

Etik kurul onayı gerektiren araştırmalar

1. Anket, mülakat, odak grup çalışması, gözlem, deney ve görüşme teknikleri kullanılarak katılımcılardan veri toplanmasını gerektiren nitel veya nicel her türlü araştırma
2. İnsan ve hayvanların (materyal ve veriler dahil) deneysel ya da diğer bilimsel amaçlarla kullanılması
3. İnsanlar üzerinde yapılan klinik araştırmalar
4. Hayvanlar üzerinde yapılan araştırmalar

Ayrıca yasal olarak kamuya açık olmayan, insan katılımcılara ait kişisel veya hassas veri ya da materyal içeren tüm araştırmalar resmî etik incelemeye tabidir.

Onayın makalede gösterilmesi

• Onay araştırma yapılmadan önce alınmış olmalıdır.
• Etik kurulun adı, onay tarihi ve sayı numarası Yöntem bölümünde ve ayrıca makalenin ilk veya son sayfasında belirtilir.
• Dergi, gönderim sırasında onay belgesinin bir kopyasını isteyebilir.
• Çalışma bir kurum veya kuruluşta yürütülecekse o kurumdan da izin alınmalıdır.

Muafiyet ve onayın bulunmaması

• Çalışma etik kurul onayından muafsa, muafiyetin gerekçesini açıklayan etik kurul yazısı sunulmalıdır.
• Etik kurul onayı olmadan gönderilen çalışmalar COPE’un ilgili rehberine göre değerlendirilir. Onayın bulunmaması önemli bir endişe olarak görülürse çalışma editör incelemesinden sonra reddedilebilir.

7. Katılımcı Hakları ve Bilgilendirilmiş Onam

İnsan katılımcılarla yürütülen araştırmalarda yazarlar aşağıdaki ilkelere uymakla yükümlüdür.

• Katılımcılar; araştırmanın amacı, yöntemi, öngörülen kullanımları, katılımın gerektirdikleri ve varsa riskleri hakkında tam olarak bilgilendirilmelidir.
• Katılım gönüllü olmalı; hiçbir katılımcı zorlama altında bırakılmamalıdır.
• Araştırma, katılımcılara zarar vermeyecek, onların özerkliğini ve saygınlığını koruyacak biçimde tasarlanmalıdır.
• Katılımcıların verdiği bilgilerin ve kimliklerinin gizliliği korunmalıdır.
• Tüm katılımcılardan yazılı bilgilendirilmiş onam alınmalı, onam formları araştırmacılar tarafından saklanmalı ve onam alındığı Yöntem bölümünde belirtilmelidir.
• 18 yaşından küçük katılımcılar ile vesayet altındaki kişiler için veli veya yasal vasinin onayı alınmalıdır.

Anket, görüşme ve görseller

• Anket veya görüşme bulgularını raporlayan yazarlar, katılımcıların onam verdiğini ve kişisel bilgilerinin kaydedilmesine izin verdiğini doğrulamalıdır.
• Katılımcılara ait alıntılar anonimleştirilmeli ya da kişinin adının yer almasını kabul ettiği makalede belirtilmelidir.
• Katılımcıların kimliğini açığa çıkarabilecek fotoğraflar için katılımcıdan veya yasal temsilcisinden imzalı izin alınmalı; izin bilgisi ve varsa kullanım koşulları makalede belirtilmelidir.

8. İzin ve Beyan Gerektiren Durumlar

Aşağıdaki durumlarda etik kurul onayı gerekmese de gerekli izinlerin alındığı makalede beyan edilmelidir.

Durum	Beyan edilmesi gereken
Retrospektif çalışmalar	Kişisel Verilerin Korunması Kanunu kapsamında verilerin kullanımına ilişkin beyan.
Olgu sunumları	Aydınlatılmış onam formunun alındığına ilişkin bilgi.
Başkalarına ait ölçek, anket veya fotoğraflar	Hak sahiplerinden kullanım izni alındığına ilişkin beyan.
Fikir ve sanat eserleri (görseller, eser fotoğrafları vb.)	Telif haklarına uyulduğuna ve gerekli izinlerin alındığına ilişkin beyan.

9. Yazarlık

Yazar olarak listelenen herkes, ICMJE’nin önerdiği dört yazarlık ölçütünün tamamını karşılamalıdır:

1. Çalışmanın tasarımına ya da verilerin elde edilmesine, analizine veya yorumlanmasına önemli katkı,
2. Makalenin taslağını yazma ya da önemli entelektüel içerik bakımından eleştirel olarak gözden geçirme,
3. Yayımlanacak son hâli onaylama,
4. Çalışmanın herhangi bir bölümünün doğruluğu ve bütünlüğüyle ilgili soruların uygun biçimde araştırılıp çözüleceğini güvence altına alarak çalışmanın tüm yönlerinden sorumluluk almayı kabul etme.

 

• Her yazar kendi katkısından sorumludur ve diğer yazarların hangi bölümlerden sorumlu olduğunu bilmelidir.
• Yazarların bireysel katkıları gönderim sırasında CRediT (Katkı Rolleri Sınıflandırması) ile belirtilebilir. Katkı beyanı makaleyle birlikte yayımlanır; tüm yazarlar bu beyanı onaylamış olmalıdır.
• Dört ölçütü karşılamayan katkı sahipleri yazar olarak listelenmez; katkıları Teşekkür bölümünde belirtilir.
• Hayalet, onursal veya hediye yazarlıktan şüphelenilirse başvuru askıya alınır ve COPE akış şeması uygulanır.

Yazar değişikliği

Yazar eklenmesi, çıkarılması veya yazar sırasının değiştirilmesi taleplerinin, gerekçesini açıklayan ve çıkarılan yazar dahil tüm yazarlar tarafından imzalanan bir mektupla editoryal ofise iletilmesi gerekir. Bu talepler COPE akış şemalarına göre değerlendirilir.

10. Çıkar Çatışması ve Finansal Destek Beyanı

Çıkar çatışması

Çıkar çatışması, mesleki yargının mali kazanç veya kişisel rekabet gibi ikincil bir çıkardan etkilenebildiği durumlarda ortaya çıkar. Danışmanlık, maaş, hibe gibi ilişkiler bu kapsamdadır.

• Yazarlar, çalışmayı etkileyebilecek her türlü ilişki veya çıkarı gönderim sırasında, çevrimiçi başvuru sistemi üzerinden beyan eder.
• Çıkar çatışması yoksa bu da açıkça belirtilir.
• Olası çıkar çatışmaları mümkün olan en erken aşamada bildirilmelidir. Beyanlar yayımlanan makalede okurlarla da paylaşılır.

Finansal destek beyanı

• Araştırma ve makale hazırlığı için alınan tüm mali destekler beyan edilir.
• Beyan; destekleyen kurumların adlarını, hibe veya proje numaralarını ve her destekçinin araştırmadaki rolünü içerir.
• Destekçinin araştırmada bir rolü olmadıysa ya da hiç finansman alınmadıysa bu da belirtilir.

 

Örnek beyan “Yazarlar bu çalışmayla ilgili herhangi bir çıkar çatışması bulunmadığını beyan eder. Bu çalışma, [kurum adı] tarafından [proje no.] numaralı proje kapsamında desteklenmiştir; destekleyici kurumun çalışmanın tasarımında, verilerin toplanması ve yorumlanmasında ve makalenin yazımında herhangi bir rolü olmamıştır.”

11. Yapay Zekâ Kullanımı

R’Art, yapay zekâ ve yapay zekâ destekli araçların kullanımında COPE yönergelerini izler.

• Yapay zekâ yazar olamaz. Yazarlık yalnızca insanların yerine getirebileceği sorumlulukları içerir; makalenin özgünlüğünden yazarlar sorumludur.
• Yapay zekâ dil düzeltmesi amacıyla kullanılabilir; bu kullanım makalede açıkça belirtilmelidir.
• Yapay zekâ ile üretilmiş görseller, süregelen hukuki belirsizlikler nedeniyle genellikle kabul edilmez.
• İstisna: Yapay zekâ üzerine yapılan araştırmalarda doğrudan inceleme konusu olan görseller kullanılabilir. Bu görsellerin açıklamasında “Yapay zekâ tarafından oluşturulmuştur” ifadesi yer almalı; yazarlar görsellerin doğruluğunu ve uygunluğunu doğrulamalı ve kullanılan yapay zekâ yöntemini açıkça belirtmelidir.

12. Ön Baskı (Preprint)

• R’Art, ticari olmayan bir ön baskı sunucusunda paylaşılmış çalışmaları daha önce yayımlanmış eser saymaz.
• Çalışmanız bir ön baskı sunucusunda yer alıyorsa, bunu ve ön baskının DOI numarasını gönderim sırasında bildirmeniz gerekir.
• Makaleniz yayımlanırsa, ön baskı kaydını güncelleyerek yayımlanmış sürüme bağlantı vermek yazarın sorumluluğundadır.

13. Etik İhlal Şüphesinde Süreç

Editörler, etik ihlal şüphesi ya da iddiası karşısında harekete geçmekle yükümlüdür. Bu yükümlülük yayımlanmış ve yayımlanmamış tüm makaleleri kapsar. Süreç COPE akış şemalarına göre yürütülür:

1. Editör, ihlalden şüphelenilen yazardan açıklama ister.
2. Açıklama yeterli bulunmazsa yazarın bağlı olduğu kurumdan veya işverenden inceleme yapması istenir.
3. Gerektiğinde diğer dergilerin baş editörleriyle bilgi paylaşılır; çözülemeyen iddialar için bağımsız bir gözetmen atanabilir.

Olası yaptırımlar

İhlal	Uygulanabilecek işlemler
Tekrar yayın	Makalenin incelenmeden iadesi; yazara belirli bir süre gönderim yasağı; durumun, önceki makaleyi yayımlayan dergiyle birlikte kamuoyuna duyurulması.
Eşzamanlı gönderim	Diğer dergilerin editörlerine danışılması; makalenin incelenmeden iadesi veya reddi; yazara belirli bir süre gönderim yasağı; yazarın işverenine bildirim.
İntihal, veri uydurma veya çarpıtma	Makalenin reddi; yayımlanmışsa geri çekilmesi; gerektiğinde kuruma bildirim.
Haksız yazarlık, beyan edilmemiş çıkar çatışması	Başvurunun askıya alınması ve ilgili COPE akış şemasının uygulanması.

 

Editörler bu yaptırımları tek tek ya da birlikte uygulayabilir.

14. Yayın Sonrası Düzeltme ve Geri Çekme

İşlem	Ne zaman uygulanır?
Düzeltme	Bulguları, yorumları ve sonuçları etkilemeyen küçük hatalarda.
Geri çekme	Bulguları ve sonuçları geçersiz kılan büyük hata veya ihlallerde. Geri çekilen makale arşivde kalır ancak geri çekildiği açıkça belirtilir; kayıt ilgili dizinlerde de güncellenir.
Endişe ifadesi	Araştırma veya yayın suistimali olasılığı bulunduğunda; bulguların güvenilir olmadığına dair kanıt varsa ya da yazarların kurumu olayı soruşturmuyorsa veya soruşturma haksız ya da sonuçsuz görünüyorsa.

 

• Düzeltme talebi: Yayımlanmış makalenizde bir hata fark ederseniz editörlüğe bildirin. Talep; hatanın niteliği, makaleye etkisi ve destekleyici kanıtlara göre değerlendirilir ve onaylanırsa makale arşivde düzeltilir.
• Yazarın geri çekme talebi: Gerekçesini açıklayan ve tüm yazarlarca imzalanan bir mektupla editöre iletilir. Talep sonuçlanana kadar çalışma başka bir dergiye gönderilemez.
• Okurlar da yayımlanmış bir makalede fark ettikleri hata veya etik sorunları dergiye bildirebilir.

15. İtiraz ve Şikâyet

Ret kararına itiraz

• Çalışmanızın bilimsel içeriğinin yanlış anlaşılarak reddedildiğini düşünüyorsanız, gerekçeli bir itiraz mektubunu rartsanatiletisim@gmail.com adresine gönderebilirsiniz.
• Bu aşamada makalenin düzeltilmiş hâlini göndermeyin. İtiraz haklı bulunursa düzeltilmiş sürümü göndermeniz istenir ve çalışma yeniden dış hakem sürecine alınır.
• Her makale için yalnızca bir itiraz değerlendirilir. Bu nedenle mektubunuzu olabildiğince ayrıntılı ve net hazırlayın.

Şikâyet

Derginin veya yayın ekibinin sorumluluğundaki içerik, işleyiş ve politikalarla ilgili şikâyetler aynı adrese e-postayla iletilir ve gizli tutulur.

1. Şikâyet önce editör ekibinin ilgili üyesi tarafından incelenir.
2. Yanıt yetersiz bulunursa şikâyet, derginin daha kıdemli bir üyesine iletilebilir.
3. Sonuç yine tatmin edici değilse şikâyet Baş Editöre iletilir. Baş Editör itiraz ve şikâyetlerde nihai yetkiye sahiptir.

Mümkünse iki hafta içinde tam bir yanıt verilir. Derginin kendi şikâyet süreci tamamlandıktan sonra COPE’a başvurulabilir.

16. Gizlilik, Lisans ve Sorumluluk

Gizlilik

Gönderilen tüm çalışmalar gizli belge olarak ele alınır. Değerlendirme sürecinde çalışmaya yalnızca editörler, hakemler ve Yayın Kurulu üyeleri erişebilir. Çalışmaya ilişkin bilgiler, ciddi bir araştırma suistimali şüphesi dışında, yazarların izni olmadan üçüncü kişilerle paylaşılmaz.

Lisans

Mart 2022 sayısından itibaren derginin içeriği Creative Commons Atıf-GayriTicari 4.0 Uluslararası (CC BY-NC 4.0) lisansı altındadır. Kullanıcılar, yazara ve dergiye uygun atıf yapmak koşuluyla içeriği ticari olmayan amaçlarla paylaşabilir, uyarlayabilir, çoğaltabilir ve dağıtabilir.

Sorumluluk reddi

Makalelerde ifade edilen görüşler yazarlara aittir; editörlerin, Yayın Kurulu’nun ve yayıncının görüşlerini yansıtmaz. Çalışmanın doğru ve iyi araştırılmış olmasını sağlamak yazarların sorumluluğundadır.

17. Gönderim Öncesi Etik Kontrol Listesi

Çalışmanızı göndermeden önce aşağıdaki maddeleri gözden geçirin. EASE Etik Kontrol Listesi’ni de kullanmanız önerilir.

Özgünlük

☐  Çalışma daha önce yayımlanmadı ve başka bir dergide değerlendirmede değil.

☐  Tüm alıntılar tırnak içinde, tüm aktarmalar kaynaklı; kendi önceki yayınlarıma da atıf yaptım.

☐  Aynı veriyi başka bir makalede yayımlamadım ya da bu durumu açıkça belirttim.

☐  Ön baskı varsa bunu ve DOI numarasını bildirdim.

Etik onay ve izinler

☐  Gerekiyorsa etik kurul onayı araştırmadan önce alındı; kurul adı, tarih ve sayı Yöntem bölümünde yer alıyor.

☐  Muafiyet varsa gerekçesini açıklayan etik kurul yazısı ekte.

☐  Katılımcılardan yazılı bilgilendirilmiş onam alındı; 18 yaş altı katılımcılar için veli/vasi onayı var.

☐  Alıntılar anonimleştirildi; kimliği belli eden fotoğraflar için imzalı izin alındı.

☐  Başkalarına ait ölçek, anket, fotoğraf ve eser görselleri için izin alındı ve beyan edildi.

Yazarlık ve beyanlar

☐  Tüm yazarlar ICMJE’nin dört ölçütünü karşılıyor ve son metni onayladı.

☐  Yazar olmayan katkı sahipleri Teşekkür bölümünde anıldı.

☐  Çıkar çatışması beyanı eklendi (yoksa “yoktur” olarak belirtildi).

☐  Finansal destek beyanı eklendi (yoksa bu da belirtildi).

☐  Yapay zekâ kullanıldıysa, yalnızca dil düzeltmesi için kullanıldığı beyan edildi.

18. Başvuru Kaynakları

• COPE – Core Practices
• COPE – Akış şemaları (misconduct)
• COPE – Yazarlık ve katkı
• COPE – İtirazlar
• ICMJE – Yazar ve katkı sahiplerinin rolleri
• CRediT – Katkı Rolleri Sınıflandırması
• WMA Helsinki Bildirgesi
• EASE Etik Kontrol Listesi
• TR Dizin Etik İlkeleri Akış Şeması
• CC BY-NC 4.0 Lisansı

 

Etik ilkelerle ilgili sorularınız, bildirimleriniz, itiraz ve şikâyetleriniz için: rartsanatiletisim@gmail.com