R’Art

Hakem Kılavuzu

Bu kılavuz, R’Art dergisine gönderilen çalışmaları değerlendiren hakemlerin görev ve sorumluluklarını, uyacakları etik ilkeleri ve değerlendirme sırasında başvurabilecekleri ölçütleri bir araya getirir. Kılavuz, COPE (Committee on Publication Ethics) Hakemler İçin Etik İlkeleri esas alınarak hazırlanmıştır.

 

 

İçindekiler

 

 

1. Bir Bakışta R’Art Hakemliği

R’Art, özgün ve alanına katkı sunan çalışmaları yayımlamayı amaçlar. Hakem değerlendirmesi hem editörün karar vermesine yardımcı olur hem de yazara çalışmasını geliştirme imkânı sunar. Aşağıdaki tablo, hakemin bilmesi gereken temel kuralları özetler; ayrıntılar ilgili bölümlerdedir.

Konu	Kural
Hakemlik modeli	Çift taraflı kör hakemlik: yazar hakemi, hakem yazarı bilmez.
Etik çerçeve	COPE Hakemler İçin Etik İlkeler (COPE Ethical Guidelines for Peer Reviewers).
Makale başına hakem	En az iki dış hakem; hakemler arasında görüş ayrılığı olursa üçüncü hakem.
Değerlendirme süresi	21 gün. Gerekirse editör 7 gün ek süre verebilir.
Rapor	Görüşler metin üzerinde ya da çevrimiçi hakem formunda, en az 150 kelimelik gerekçeli bir açıklamayla sunulur.
Yayın koşulu	Bir çalışmanın yayımlanabilmesi için en az iki hakemin olumlu görüş vermesi gerekir.
İletişim	Hakem ile yazar arasındaki tüm iletişim editör aracılığıyla yürütülür; doğrudan temas kurulmaz.
Nihai karar	Hakem raporu tavsiye niteliğindedir. Yayın kararı editörler ve Yayın Kurulu tarafından verilir.

2. Hakemlerin Seçimi

Hakemler, çalışmanın ilgili olduğu bilim alanında doktora derecesine sahip ve konuyla ilgili doktora tezi, kitap veya makalesi bulunan uzmanlar arasından seçilir.

• Türkiye’deki üniversitelerde görevli uzmanların bilgilerine YÖK Akademik üzerinden, yurt dışındaki uzmanların bilgilerine ise Publons (Web of Science) üzerinden ulaşılır.
• Yazarlar gönderim sırasında hakem önerebilir. Önerilen hakemlerin davet edilip edilmeyeceğine yalnızca ilgili editör karar verir.
• Hakemler yurt içinden ve/veya yurt dışından belirlenebilir.

3. Daveti Kabul Etmeden Önce

Hakemlik davetini kabul etmeden önce aşağıdaki soruları yanıtlayın. Herhangi birine “hayır” ya da “emin değilim” diyorsanız durumu gecikmeden editöre bildirin ve gerekirse daveti geri çevirin.

Soru	Olumsuz ise ne yapmalı?
Çalışmanın konusunda yeterli uzmanlığım var mı?	Daveti kabul etmeyin; editöre durumu bildirin. Mümkünse uygun bir uzman önerin.
Değerlendirmeyi 21 gün içinde tamamlayabilir miyim?	Daveti kabul etmeyin ya da editörle süreyi görüşün.
Yazarlarla, bağlı oldukları kurumlarla veya araştırmayı destekleyen kuruluşlarla bir çıkar ilişkim var mı?	Kabul etmeden önce editöre bildirin. Editör, sizi sürece dahil edip etmeyeceğine bu bilgiye göre karar verir.
Yazarın kimliğini tanıyor ya da tahmin edebiliyor muyum?	Kör hakemlik ilkesi zedelenebileceğinden editörü bilgilendirin.

 

Çıkar çatışması nedir? Yazarlarla yakın çalışma ilişkisi, ortak yayın veya proje, aynı kurumda görev, akrabalık, rekabet, husumet ya da çalışmanın sonucundan maddi veya manevi çıkar sağlama gibi, değerlendirmenin tarafsızlığını gölgeleyebilecek her türlü ilişki çıkar çatışması sayılır. Şüphe duyduğunuzda editöre bildirmek her zaman doğru tercihtir.

4. Hakemlik İlkeleri

R’Art hakemleri COPE’un hakemler için belirlediği etik ilkelere uymakla yükümlüdür. Bu ilkeler, çift taraflı kör değerlendirme sürecinin bütünlüğünü ve tarafsızlığını korumak için izlenecek çerçeveyi oluşturur.

İlke 1  Tarafsızlık

Değerlendirme yalnızca çalışmanın bilimsel içeriğine dayanır. Yazarın etnik kökeni, cinsiyeti, uyruğu, dinî inancı veya siyasi görüşü değerlendirmeyi etkileyemez. Hakem, kişisel önyargılarının farkında olmalı ve bunları değerlendirmenin dışında tutmalıdır.

İlke 2  Gerekçelendirme

Hakem vardığı kanaati açıkça ve gerekçeleriyle ifade eder. Gerekçesiz “kabul” veya “ret” önerileri editöre yardımcı olmaz.

İlke 3  Gizlilik

Değerlendirmeye gönderilen çalışma yazarlarına aittir ve hakeme ayrıcalıklı bir iletişim olarak iletilmiştir. Çalışma, rapor ve editörle yapılan yazışmalar yayımlanana kadar ve sonrasında gizli tutulur; kimseyle paylaşılmaz ve tartışılmaz.

İlke 4  Bilgiden kişisel yarar sağlamama

Çalışmadaki veri, fikir ve bulgular, yazarın açık yazılı izni olmadan hakemin kendi araştırmasında kullanılamaz ve kişisel kazanç için değerlendirilemez.

İlke 5  Anonimliği koruma

Hakem, yazarlarla doğrudan iletişim kurmaz ve raporunda kimliğini açığa çıkaracak ifadeler kullanmaz. Yazarın kimliğini araştırmaya çalışmaz.

İlke 6  Çıkar çatışmasını bildirme

Hakem; araştırma, yazarlar ve/veya araştırmayı destekleyen kuruluşlarla çıkar çatışması bulunan bir çalışmayı değerlendirmeyi kabul etmez ve durumu editöre bildirir.

İlke 7  Saygılı ve yapıcı üslup

Eleştiriler çalışmaya yöneliktir, yazara değil. Hakemin dili ve üslubu yazarı rencide edici, küçümseyici veya alaycı olmamalıdır.

İlke 8  Atıf talebinde dürüstlük

Hakem, yazardan kendi çalışmalarına (veya yakın çalışma arkadaşlarının çalışmalarına) atıf yapmasını ancak gerçek bilimsel gerekçelerle isteyebilir. Atıf sayısını ya da görünürlüğü artırmaya yönelik talepler kabul edilemez.

İlke 9  Etik ihlallere karşı dikkat

Hakem intihal, telif hakkı ihlali, veri uydurma veya çarpıtma, aynı çalışmanın birden fazla dergiye gönderilmesi gibi şüpheli durumları editöre bildirir (bkz. Bölüm 9).

İlke 10  Zamanında değerlendirme

Hakem raporunu belirlenen sürede teslim eder. Gecikme olacaksa editörü önceden bilgilendirir.

5. Değerlendirme Sürecinde Hakemin Yeri

Hakeme ulaşan bir çalışma, daha önce teknik, etik ve kapsam kontrollerinden geçmiştir. Aşağıdaki tablo süreci baştan sona gösterir; hakemin doğrudan görev aldığı aşamalar vurgulanmıştır.

#	Aşama	Sorumlu	Süre	Açıklama
1	Ön inceleme ve intihal taraması	Editör / editoryal ofis	En fazla 7 gün	Çalışma, dergi yazım kurallarına uygunluk açısından incelenir ve iThenticate veya Turnitin ile taranır.
2	Kapsam ve nitelik değerlendirmesi	Baş Editör	—	Özgünlük, yöntem, konunun önemi ve dergi kapsamına uygunluk değerlendirilir; uygun olmayanlar bu aşamada reddedilebilir.
3	Alan editörü incelemesi	Alan editörü	En fazla 7 gün	Problematik ve akademik dil-üslup incelenir.
4	Hakem değerlendirmesi	En az iki dış hakem	21 gün (+7 gün)	Hakemin asıl görevi. Çalışma çift taraflı kör olarak değerlendirilir ve rapor yazılır.
5	Düzeltme	Yazar	Karar mektubundaki süre	Yazar, hakemlerin istediği düzeltmeleri yapar ve “Hakemlere Yanıt” belgesi hazırlar.
6	Düzeltmelerin kontrolü	Alan editörü ve düzeltme isteyen hakem	—	Hakem, istediği düzeltmelerin yapılıp yapılmadığını kontrol eder.
7	Dil kontrolü	Türkçe ve İngilizce dil editörleri	Her biri en fazla 7 gün	Gerekirse yazardan ek düzeltme istenir.
8	Yayın Kurulu kararı	Yayın Kurulu	—	Yayımlanıp yayımlanmayacağı ve hangi sayıda yer alacağı oy çokluğuyla karara bağlanır.
9	Dizgi, mizanpaj ve yayın	Editoryal ofis	En fazla 7 gün	Yayına hazır metin son kontrol için yazara gönderilir.

6. Değerlendirme Ölçütleri

Hakemden, çalışmayı aşağıdaki sorular çerçevesinde değerlendirmesi beklenir. Sorular raporun iskeletini oluşturabilir; her başlıkta vardığınız kanaati gerekçesiyle belirtin.

Ölçüt	Hakemin yanıtlayacağı sorular
Özgünlük ve katkı	Çalışma yeni ve önemli bir bilgi ya da yorum ortaya koyuyor mu? Alana katkısı açık mı?
Araştırma sorusu	Çalışmanın açık bir araştırma sorusu veya problematiği var mı? (Konu güncel ve önemli olsa bile araştırma sorusu bulunmayan çalışmalar reddedilebilir.)
Başlık, öz ve anahtar kelimeler	Başlık, Öz/Abstract ve Anahtar Kelimeler/Keywords çalışmanın içeriğini açık ve doğru biçimde yansıtıyor mu?
Yöntem	Yöntem bütünlüklü, amaca uygun ve anlaşılır biçimde tanımlanmış mı?
Bulgular ve sonuçlar	Yapılan yorumlar ve varılan sonuçlar bulgularla destekleniyor mu?
Literatür ve kaynaklar	Alandaki temel çalışmalara yeterince yer verilmiş mi? Atıf ve alıntılar kurallara uygun yapılmış mı?
Dil ve anlatım	Dil kalitesi ve akademik üslup yeterli mi? Metin açık ve tutarlı mı?
Yayın etiği	İntihal, telif hakkı ihlali ya da başka bir etik sorun şüphesi var mı?

 

Makale, kitap incelemesi ve ön inceleme için dergide kullanılan “Makale Değerlendirme Formu”, “Kitap İncelemesi Değerlendirme Formu” ve “Ön İnceleme Formu” dergi web sitesinde yer almaktadır.

7. Hakem Raporunun Yazılması

7.1 Raporun biçimi

• Görüşlerinizi metin üzerinde (ör. Word açıklamaları) ya da çevrimiçi hakem formu üzerinden sunabilirsiniz.
• Kanaatinizi en az 150 kelimelik bir açıklamayla gerekçelendirmeniz gerekir.
• Metin üzerinde çalışıyorsanız, dosyayı göndermeden önce açıklamalarda ve dosya özelliklerinde adınızın görünmediğinden emin olun.
• Rapor yazara anonim olarak iletilir. Yalnızca editörün bilmesi gereken hususları (ör. etik ihlal şüphesi) editöre ayrıca bildirin.

7.2 Önerilen rapor yapısı

1. Kısa özet: Çalışmanın amacını, yöntemini ve temel iddiasını birkaç cümleyle özetleyin. Bu, çalışmayı doğru anladığınızı gösterir.
2. Güçlü yönler: Çalışmanın özgün ve başarılı taraflarını belirtin.
3. Temel sorunlar: Kararınızı doğrudan etkileyen önemli eksiklikleri (araştırma sorusu, yöntem, sonuçların bulgulara dayanması vb.) gerekçeleriyle sıralayın.
4. Küçük düzeltmeler: Dil, biçim, kaynak gösterme gibi ikincil düzeltmeleri, mümkünse sayfa ve satır belirterek listeleyin.
5. Öneri: Kararınızı ve gerekçesini açıkça yazın.

7.3 Karar önerileri

Öneri	Ne zaman?
Yayımlanabilir	Çalışma olduğu gibi ya da yalnızca çok küçük biçimsel düzeltmelerle yayımlanabilir durumdadır.
Minör düzeltme	Çalışmanın temeli sağlamdır; sınırlı ve kolay giderilebilecek düzeltmeler gerekir.
Majör düzeltme	Çalışma değerlidir ancak yöntem, kurgu, literatür veya sonuçlarda kapsamlı düzeltme gerekir. Düzeltilmiş metin yeniden değerlendirilir.
Yayımlanamaz	Özgünlük, araştırma sorusu, yöntem veya bilimsel nitelikte giderilemeyecek ciddi sorunlar vardır.

Not: Seçenekler, dergi web sitesindeki Makale Değerlendirme Formu’nda yer alan ifadelerle kullanılır.

7.4 Üslup örnekleri

Kaçınılması gereken	Tercih edilmesi gereken
“Yazar konuyu hiç anlamamış.”	“Kavramsal çerçeve bölümünde X ile Y arasındaki ayrım netleştirilirse argüman güçlenecektir.”
“Literatür yetersiz.”	“Son on yılda bu konuda yapılmış çalışmalara (ör. şu alt başlıktaki tartışmalara) yer verilmesi, çalışmanın katkısını daha görünür kılacaktır.”
“Sonuçlar saçma.”	“Sonuç bölümündeki ikinci çıkarım, Tablo 3’teki bulgularla doğrudan desteklenmiyor; bu bağlantının açıklanması gerekir.”

8. Karar ve Sonrası

• Hakem raporu tavsiye niteliğindedir. Alan editörü ve/veya yardımcı editörler, raporlara dayanan önerilerini Baş Editöre sunar; yayın kararı editörler ve Yayın Kurulu tarafından verilir.
• İki hakem raporu da olumlu ise çalışma Yayın Kurulu’na sunulur.
• Hakemlerden biri olumsuz görüş bildirirse çalışma üçüncü bir hakeme gönderilir. Çalışmanın yayımlanabilmesi için en az iki hakemin olumlu görüşü gerekir.
• Düzeltme istediyseniz: Yazar, düzeltmeleri Word’de “Değişiklikleri İzle” açıkken ya da kırmızı renkle işaretleyerek yapar ve her yorumunuza verdiği yanıtı ve değişikliğin yapıldığı satırları gösteren bir “Hakemlere Yanıt” belgesi hazırlar. Bu belgeleri inceleyerek düzeltmelerin yapılıp yapılmadığını kontrol edersiniz.
• Yazarın itiraz hakkı: Yazar, katılmadığı hakem görüşlerine gerekçeli olarak itiraz edebilir. Alan editörü, gizliliği koruyarak yazar ile hakem arasındaki iletişimi sağlar. Bu durumda yazarın gerekçelerini açık fikirle değerlendirin.
• Raporların gizliliği: Hakem raporları yazara anonim olarak iletilir ve hiçbir ortamda kamuoyuna açıklanmaz. Editör, belirli bir noktayı netleştirmek için bir hakemin raporunu diğer hakemlerle paylaşabilir.

9. Etik İhlal Şüphesinde Ne Yapmalı?

Değerlendirme sırasında araştırma veya yayın etiğine aykırı bir durumdan şüphelenirseniz:

1. Şüphenizi, dayandığı somut gerekçelerle (ör. benzer metnin kaynağı, sayfa ve paragraf) editöre bildirin.
2. Yazarla iletişime geçmeyin ve konuyu kendi başınıza soruşturmayın.
3. Konuyu başkalarıyla paylaşmayın; gizlilik yükümlülüğü bu durumda da sürer.

Editör, durumu COPE’un ilgili akış şemalarına uygun olarak ele alır. Ciddi bir suistimal şüphesinde çalışma, derginin etik editörü ve editörün uygun gördüğü üçüncü kişiler tarafından da incelenebilir.

Dikkat edilecek başlıca durumlar

Durum	Belirtiler
İntihal	Kaynak gösterilmeden alınmış fikir veya metin; tırnak içine alınmadan aynen aktarılmış bölümler; yazarın kendi önceki yayınlarını belirtmeden tekrar kullanması.
Telif hakkı ihlali	İzin alınmadan kullanıldığı anlaşılan görsel, tablo veya metinler.
Veri sorunları	Tutarsız, olağan dışı veya uydurulmuş ya da çarpıtılmış olduğu izlenimini veren veriler.
Mükerrer yayın	Çalışmanın daha önce yayımlanmış veya başka bir dergide değerlendirmede olduğuna dair işaretler.

 

İntihal kontrolüne ilişkin hatırlatma Ön incelemede benzerlik oranının %20’nin altında olması aranır. Ancak benzerlik oranı düşük olsa bile atıf ve alıntı usulüne uyulmamışsa intihal söz konusu olabilir. Hakem, yazılım raporunun yakalayamadığı bu tür durumlara karşı dikkatli olmalıdır. Dolaylı aktarma: Başka bir kaynaktaki görüş yazarın kendi cümleleriyle aktarılıyorsa kaynak gösterilmeli; belirli bir sayfaya dayanıyorsa sayfa numarası verilmelidir. Doğrudan alıntı: Aynen alınan bölüm çift tırnak içinde verilmeli ve kaynağı belirtilmelidir. Kırk kelimeden uzun alıntılar ayrı ve girintili bir paragraf olarak gösterilir. Aynen alınan bir bölümün tırnak içine alınmadan yalnızca sonuna kaynak eklenerek verilmesi yeterli değildir.

10. Özel Durumlar

• Editör ve kurul üyelerinin çalışmaları: Editöryal kurul üyelerinden birinin gönderdiği çalışmanın sürecini, yazarın kurumundan bağımsız ve alanında uzman bir dış editör yürütür; ilgili editörün süreçteki rolü askıya alınır. Bu çalışmalar da en az iki dış hakem tarafından çift taraflı kör olarak değerlendirilir. Hakem, bu çalışmaları diğer çalışmalarla aynı ölçütlerle değerlendirir.
• Kitap ve sempozyum değerlendirmeleri, doktora tez özetleri: Bu türlerin yayımına en az iki iç hakemin (alan editörleri ve/veya Yayın Kurulu üyeleri) değerlendirmesi sonucunda karar verilir.
• Olağan süreçten sapma: Bir çalışmanın hakem değerlendirmesi derginin olağan politikasından farklı yürütülmüşse, uygulanan değerlendirme türü çalışmada belirtilir.

11. Hakem Kontrol Listesi

Raporunuzu göndermeden önce aşağıdaki maddeleri gözden geçirin.

Daveti kabul ederken

☐  Çalışmanın konusunda yeterli uzmanlığa sahibim.

☐  Değerlendirmeyi 21 gün içinde tamamlayabilirim.

☐  Yazarlar, kurumları veya destekçi kuruluşlarla çıkar çatışmam yok ya da varsa editöre bildirdim.

Değerlendirme sırasında

☐  Çalışmayı ve ilgili belgeleri kimseyle paylaşmadım; yazarla iletişim kurmadım.

☐  Çalışmayı Bölüm 6’daki ölçütlerin tamamı açısından değerlendirdim.

☐  Etik ihlal şüphesi varsa editöre gerekçesiyle bildirdim.

Raporu gönderirken

☐  Kanaatimi en az 150 kelimeyle gerekçelendirdim.

☐  Eleştirilerim çalışmaya yönelik, saygılı ve yapıcı.

☐  Kendi çalışmalarıma yalnızca bilimsel gerekçe varsa atıf önerdim.

☐  Raporda ve dosya özelliklerinde kimliğimi belli eden bir bilgi yok.

☐  Karar önerimi açıkça belirttim.

12. Başvuru Kaynakları

• COPE – Ethical Guidelines for Peer Reviewers
• COPE – Hakem değerlendirmesi manipülasyonu şüphesi akış şeması
• COPE – Yayın sonrası hakem manipülasyonu şüphesi akış şeması
• İSNAD Atıf Sistemi (atıf ve alıntı kuralları)
• R’Art web sitesi (değerlendirme formları)

 

Kılavuzla ilgili sorularınızı ve değerlendirme sürecine ilişkin bildirimlerinizi dergi editörlüğüne iletebilirsiniz.